Thừa cân ở trẻ: vì sao mục tiêu không phải là cân nặng

Câu hỏi đầu tiên mọi gia đình đều hỏi

"Vậy con cần xuống bao nhiêu ký?"

Đây là câu hỏi tự nhiên nhất khi nhận kết quả, và cũng là câu hỏi đặt sai hướng ngay từ đầu. Không phải vì cân nặng không quan trọng, mà vì với một cơ thể đang lớn, cân nặng là kết quả chứ không phải mục tiêu.

Bài viết này giải thích vì sao, và điều gì mới là mục tiêu đúng.

Cơ chế: một cơ thể đang lớn khác một cơ thể đã trưởng thành

Ở người trưởng thành, chiều cao đã cố định, nên chỉ số khối cơ thể chỉ đi xuống khi cân nặng đi xuống.

Ở trẻ tiểu học thì khác. Mẫu số của chỉ số đó — chiều cao — vẫn đang tăng, và tăng khá nhanh. Một đứa trẻ 8 tuổi cao thêm khoảng 5 đến 6 centimét mỗi năm. Nghĩa là nếu cân nặng giữ nguyên trong khi chiều cao tiếp tục tăng, chỉ số sẽ tự đi xuống mà không cần giảm một gram nào.

Đây không phải mẹo tính toán. Đó là cách cơ thể trẻ vận hành, và nó mở ra một con đường mà người trưởng thành không có.

Con đường đó quan trọng vì hai lý do.

Thứ nhất, trẻ đang lớn có nhu cầu dưỡng chất cao. Giai đoạn này cơ thể cần đạm để xây cơ và xương, cần canxi cho chiều cao, cần sắt và kẽm cho tạo máu và miễn dịch, cần chất béo cho phát triển não bộ. Cắt giảm khẩu phần để hạ cân nặng đồng nghĩa với cắt luôn những thứ này.

Thứ hai, cách đặt mục tiêu quyết định cách gia đình hành động. Đặt mục tiêu là con số trên cân thì việc làm sẽ là cắt bớt. Đặt mục tiêu là thói quen thì việc làm sẽ là đổi cấu trúc bữa ăn và tăng vận động. Hai hướng này dẫn tới hai kết quả khác hẳn nhau về lâu dài, dù trong vài tuần đầu con số có thể trông giống nhau.

Bằng chứng nói gì

Phần này dựa trên các nghiên cứu truy xuất từ PubMed.

Đồ uống có đường là điểm can thiệp có bằng chứng rõ nhất. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên American Journal of Clinical Nutrition, tổng hợp 32 nghiên cứu gồm 20 nghiên cứu ở trẻ em với hơn 25.000 trẻ trong các nghiên cứu thuần tập, ghi nhận: mỗi khẩu phần đồ uống có đường tăng thêm mỗi ngày gắn với mức tăng chỉ số khối cơ thể 0,06 đơn vị mỗi năm ở trẻ. Các thử nghiệm can thiệp cho thấy giảm đồ uống có đường làm giảm mức tăng chỉ số, và hiệu quả rõ hơn ở nhóm trẻ đã thừa cân so với nhóm cân nặng bình thường (DOI).

Nhưng cần đọc bằng chứng này một cách trung thực. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 224 thiếu niên thừa cân và béo phì, đăng trên New England Journal of Medicine, cung cấp đồ uống không năng lượng tận nhà trong một năm. Kết quả: sau một năm, nhóm can thiệp có chỉ số khối cơ thể thấp hơn nhóm chứng 0,57 đơn vị và cân nặng thấp hơn 1,9 kg — khác biệt có ý nghĩa. Nhưng sau hai năm, khi can thiệp đã dừng, khác biệt không còn ý nghĩa thống kê (DOI).

Bài học từ nghiên cứu này quan trọng hơn cả con số: can thiệp có hiệu quả khi đang diễn ra, và mất hiệu quả khi dừng lại. Đây không phải là lý do để bỏ cuộc, mà là lý do để chọn những thay đổi gia đình duy trì được lâu dài thay vì những chiến dịch ngắn hạn dồn dập.

Hạn chế ăn uống là phản ứng phổ biến, và nó là con dao hai lưỡi. Tổng quan hệ thống trên 31 nghiên cứu ở trẻ 4–12 tuổi, đăng trên Frontiers in Psychology, ghi nhận các cách cho ăn mang tính hạn chế có liên quan tới chỉ số khối cơ thể của trẻ. Quan trọng hơn, khi có đo cả đặc điểm của trẻ thì thấy hạn chế ăn thường là phản ứng của người lớn trước cân nặng cao của trẻ, chứ không phải nguyên nhân (DOI). Cùng tổng quan đó ghi nhận phong cách làm cha mẹ có uy quyền — vừa đặt giới hạn rõ ràng vừa ấm áp và tôn trọng — liên quan tới chỉ số khối cơ thể trong vùng khỏe mạnh, còn phong cách buông lỏng hoặc bảo bọc quá mức thì ngược lại.

Và đây là việc của cả nhà, không phải của riêng đứa trẻ. Tổng quan trên 46 nghiên cứu, đăng trên Obesity Reviews, cho thấy chỉ số khối cơ thể của cha và của mẹ liên quan tới chỉ số của con khi trưởng thành ở mức gần như bằng nhau, và các tác giả kết luận rằng điều này ủng hộ can thiệp cho toàn bộ gia đình (DOI).

Áp dụng vào cuộc sống

Việc số một: bỏ đồ uống có đường. Nước ngọt, trà sữa, nước trái cây đóng hộp. Đây là thay đổi có nền bằng chứng chắc nhất, dễ thực hiện nhất, và không lấy đi của con bất kỳ dưỡng chất nào. Nếu gia đình chỉ làm được đúng một việc thì làm việc này.

Việc số hai: đổi cấu trúc đĩa ăn, không đổi số lượng bữa. Nửa đĩa rau củ, một phần tư đạm, một phần tư tinh bột. Cho con ăn rau trước, rồi đạm, sau cùng mới đến cơm. Con no với ít năng lượng hơn mà không có cảm giác bị lấy bớt.

Việc số ba: đổi cách chế biến. Luộc, hấp, kho, nướng thay cho chiên rán. Cùng một nguyên liệu, cùng một khẩu phần, khác nhau đáng kể về năng lượng.

Việc số bốn: sáu mươi phút vận động mỗi ngày. Chia nhỏ trong ngày cũng được. Điều quyết định không phải là cường độ mà là việc con duy trì được — nên hãy chọn hoạt động con thực sự thích.

Việc số năm: ngủ đủ. Trẻ 6–12 tuổi được khuyến nghị ngủ 9–12 giờ mỗi ngày. Thiếu ngủ làm rối loạn tín hiệu đói và no, khiến con ăn nhiều hơn vào hôm sau mà không tự nhận ra.

Và một điều về cách nói chuyện trong nhà. Nói về việc cả nhà cùng ăn khỏe hơn và vận động nhiều hơn, không nói về cân nặng của riêng một đứa trẻ. Không so sánh với anh chị em hay bạn cùng lớp. Không dùng đồ ăn làm phần thưởng hay công cụ dỗ dành. Không nhắc lại con số trước mặt người khác.

Vậy mục tiêu cụ thể là gì

Với phần lớn trẻ đang tuổi lớn, mục tiêu thường là giữ cân nặng ổn định trong khi chiều cao tiếp tục tăng. Không phải giảm cân. Mục tiêu cụ thể cho từng trẻ do bác sĩ quyết định sau khi thăm khám, vì nó phụ thuộc vào mức độ, tuổi, giai đoạn dậy thì và các chỉ số khác.

Cách theo dõi cũng khác: nhìn vào xu hướng qua các lần đo cách nhau vài tháng, không nhìn vào cân mỗi tuần. Cân nặng của trẻ dao động theo ngày vì nhiều lý do không liên quan gì đến mỡ.

Điều nên nhớ

Đứa trẻ không cần nhỏ lại. Đứa trẻ cần lớn lên đúng hướng.

Đó là hai việc rất khác nhau, và chỉ có việc thứ hai là làm được mà không đánh đổi gì.

Nguồn tham khảo: các nghiên cứu được truy xuất từ PubMed và trích dẫn kèm mã DOI ở trên; Hướng dẫn thực hành lâm sàng về đánh giá và điều trị béo phì ở trẻ em và vị thành niên của Viện Nhi khoa Hoa Kỳ (2023); khuyến cáo thời lượng ngủ trẻ em của Viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ.

Tài liệu giáo dục sức khỏe của HINU. Không thay thế chẩn đoán hay chỉ định của bác sĩ. Nếu con bạn có vấn đề sức khỏe cần theo dõi, hãy trao đổi với nhân viên y tế.